Atopowe zapalenie skóry u dorosłych – objawy i leczenie
Atopowe zapalenie skóry kojarzone jest często z chorobą wieku dziecięcego, jednak problem ten dotyczy również osób dorosłych. U części pacjentów AZS utrzymuje się od dzieciństwa, u innych po okresie remisji ponownie daje o sobie znać, a niekiedy pierwsze wyraźne objawy pojawiają się dopiero w dorosłym życiu. Atopowe zapalenie skóry (AZS) u dorosłych jest przewlekłą, nawrotową chorobą zapalną skóry, w której istotną rolę odgrywają predyspozycje genetyczne, nieprawidłowości bariery naskórkowej oraz zaburzenia odpowiedzi immunologicznej.
Choroba może przebiegać z okresami względnego wyciszenia i zaostrzeń, a jej wpływ wykracza daleko poza wygląd skóry. Intensywny świąd, problemy ze snem, widoczne zmiany na twarzy czy dłoniach oraz konieczność systematycznej pielęgnacji mogą znacząco obniżać komfort codziennego funkcjonowania. Dlatego leczenie atopowego zapalenia skóry u dorosłych powinno być kompleksowe i dostosowane do stopnia nasilenia choroby oraz lokalizacji zmian.
Atopowe zapalenie skóry u dorosłych – skąd biorą się objawy?
AZS ma złożoną patogenezę. Jednym z jej kluczowych elementów jest osłabienie bariery naskórkowej, związane m.in. z zaburzeniami składu lipidów oraz białek odpowiadających za prawidłową strukturę warstwy rogowej. Skóra łatwiej traci wodę, staje się przesuszona i bardziej przepuszczalna dla substancji drażniących oraz alergenów. Jednocześnie nieprawidłowa odpowiedź układu immunologicznego podtrzymuje stan zapalny. Powstaje w ten sposób charakterystyczne błędne koło – suchość i stan zapalny powodują świąd, świąd prowadzi do drapania, a drapanie dodatkowo uszkadza barierę naskórkową i nasila zapalenie. U dorosłych proces ten może utrzymywać się przez długi czas, prowadząc do przewlekłych zmian struktury skóry.
Na przebieg AZS wpływają również czynniki środowiskowe. Zaostrzenie mogą prowokować detergenty, drażniące kosmetyki, pot, suche powietrze, nagłe zmiany temperatury, stres czy kontakt z określonymi alergenami. Nie oznacza to jednak, że każdy pacjent powinien profilaktycznie eliminować z diety kolejne produkty. Diagnostyka alergologiczna i ewentualne ograniczenia dietetyczne powinny mieć konkretne wskazania, ponieważ dodatni wynik testu alergicznego nie zawsze oznacza, że dany alergen odpowiada za zaostrzenie AZS.
Jak wygląda AZS u dorosłych? Świąd, suchość i liszajowacenie skóry
Najbardziej charakterystycznym objawem jest uporczywy świąd skóry, który często nasila się wieczorem i w nocy. Może powodować wybudzenia, utrudniać regenerację i prowadzić do nieświadomego drapania podczas snu. Z czasem mechaniczne uszkadzanie naskórka pogłębia stan zapalny i sprzyja powstawaniu przeczosów, nadżerek oraz strupów. Zmiany u dorosłych często występują w zgięciach łokciowych i podkolanowych, na dłoniach, stopach, szyi, dekolcie, twarzy i w okolicy powiek, a także na skórze głowy. Obraz kliniczny nie musi być jednak identyczny u każdego pacjenta. Możliwe są rozlane zaczerwienienie, złuszczanie, pękanie naskórka i wyraźna szorstkość skóry.
Przy przewlekłym przebiegu charakterystyczne staje się liszajowacenie, czyli lichenizacja. Skóra ulega pogrubieniu, stwardnieniu, a jej naturalny rysunek staje się znacznie bardziej widoczny. Jest to przede wszystkim konsekwencja długotrwałego stanu zapalnego i wielokrotnego drapania tych samych okolic. Uszkodzona bariera skórna oznacza również większą podatność na infekcje. Szczególne znaczenie ma kolonizacja skóry przez gronkowca złocistego, która może współistnieć z AZS i sprzyjać nasilaniu zapalenia. Nagłe pogorszenie stanu skóry, pojawienie się sączących zmian, bolesności czy rozległych strupów jest wskazaniem do konsultacji dermatologicznej.
Leczenie atopowego zapalenia skóry u dorosłych – od emolientów, do terapii biologicznej
Podstawą postępowania pozostaje odbudowa i ochrona bariery naskórkowej za pomocą odpowiednio dobranych emolientów. Preparaty powinny być stosowane systematycznie, również w okresach, gdy objawy są niewielkie. W zależności od potrzeb skóry wykorzystuje się produkty zawierające m.in. lipidy i składniki wspomagające ograniczenie przeznaskórkowej utraty wody. Warto wybierać formuły pozbawione zbędnych substancji zapachowych i potencjalnie drażniących.
Sama pielęgnacja nie zawsze wystarcza. Podczas zaostrzeń lekarz może zalecić miejscowe leki przeciwzapalne, których zadaniem jest szybkie złagodzenie stanu zapalnego, zaczerwienienia i świądu. Rodzaj preparatu, sposób jego stosowania oraz czas terapii powinny być dopasowane do nasilenia zmian i miejsca ich występowania. Szczególnej ostrożności wymagają delikatne okolice, takie jak twarz, szyja czy skóra wokół oczu, gdzie stosuje się preparaty odpowiednie do wrażliwej skóry.
W przypadku umiarkowanego lub ciężkiego AZS, którego nie udaje się skutecznie kontrolować za pomocą leczenia miejscowego, lekarz może rozważyć bardziej zaawansowane metody. U części pacjentów zastosowanie znajduje nowoczesne leczenie ogólne, w tym terapie biologiczne, które oddziałują na mechanizmy odpowiedzialne za rozwój stanu zapalnego. W określonych przypadkach stosuje się również leki wpływające na aktywność układu odpornościowego lub fototerapię, czyli kontrolowane naświetlanie skóry odpowiednio dobranym promieniowaniem UV. Wybór metody leczenia zawsze powinien być indywidualny i uwzględniać stopień nasilenia AZS, wcześniejsze efekty terapii, ogólny stan zdrowia pacjenta oraz ewentualne przeciwwskazania.
Codzienna pielęgnacja skóry atopowej i znaczenie konsultacji dermatologicznej
Skuteczne postępowanie w AZS nie kończy się na zastosowaniu leków. Prawidłowa pielęgnacja skóry atopowej jest elementem terapii, a nie jedynie zabiegiem kosmetycznym. Zalecane są krótkie kąpiele lub prysznice w letniej, a nie gorącej wodzie oraz łagodne preparaty myjące bez tradycyjnego mydła. Po osuszeniu skóry warto możliwie szybko zastosować emolient – często mówi się w tym kontekście o „zasadzie 3 minut”.
Znaczenie ma także ograniczenie kontaktu z czynnikami nasilającymi objawy. U części pacjentów będą nimi wełniane lub szorstkie ubrania, przegrzewanie skóry i pot, u innych silne detergenty, suche powietrze czy konkretne alergeny. Profilaktyka AZS powinna być indywidualizowana, ponieważ nie istnieje jedna uniwersalna lista czynników wyzwalających odpowiednia dla wszystkich chorych.
Rozpoznanie AZS wymaga ponadto odróżnienia go od innych dermatoz, które mogą powodować zaczerwienienie, świąd i łuszczenie. Zmiany skórne mogą przypominać m.in. wyprysk kontaktowy, łuszczycę czy łojotokowe zapalenie skóry. Z tego względu przy przewlekłym świądzie, nawracającym stanie zapalnym, pękaniu, sączeniu lub nasilonym łuszczeniu naskórka warto skonsultować się z dermatologiem.
W Centrum Dermatologicznym dr Ewy Minkowskiej pacjenci mogą uzyskać specjalistyczną pomoc w diagnostyce i leczeniu chorób skóry – w tym egzemy oraz atopowego zapalenia skóry. Konsultacja dermatologiczna pozwala ocenić charakter zmian, ich nasilenie i możliwe czynniki zaostrzające, a następnie dobrać postępowanie odpowiadające aktualnym potrzebom skóry.
